Temel kazısı, mini ekskavatörün yaptığı işler arasında en az hata kaldıran işlerden biridir. Bahçede fazla kazılan bir çukur toprakla kapatılır; temelde ise yanlış kot, bozulan taban ya da yanlış yere kazılmış bir aks, yapının geri kalanına taşınan bir sorun olur.
Bu cilt temel kazısını bir planlama ve sıralama işi olarak ele alıyor. Kazıya başlamadan önce elinizde olması gerekenleri, sahayı nasıl hazırlayacağınızı, kazının hangi sırayla yapılacağını ve hangi noktalarda durup kontrol etmeniz gerektiğini adım adım anlatıyoruz.
Yazı, temel projesinin yerini tutmaz. Temelin tipi, derinliği ve zemin şartları yapı projesi ve mühendis tarafından belirlenir; makine operatörünün işi bu kararları sahaya doğru aktarmaktır.
Kazıdan önce elinizde olması gerekenler
Makineyi sahaya çağırmadan önce şu belgelerin ve bilgilerin hazır olduğundan emin olun:
- Onaylı proje ve temel planı: Temelin tipi, ölçüleri ve kotları buradan gelir. Ruhsat ve onay süreçleri belediyenizin konusudur; kazıya bunlar tamamlanmadan başlamayın.
- Zemin bilgisi: Varsa zemin etüdü raporu; kazının hangi derinlikte hangi zeminle karşılaşacağını ve su durumunu gösterir.
- Aplikasyon: Yapının arazideki yerinin ve köşe noktalarının yetkili kişilerce sahaya işaretlenmesi.
- Kot referansı: Tüm yüksekliklerin ölçüleceği sabit bir referans noktası. Kazı boyunca bozulmayacak bir yerde olmalıdır.
- Yer altı hatları: Parselden geçen elektrik, su, doğalgaz ve kanalizasyon hatlarının bilgisi ilgili kurumlardan alınmış olmalıdır.
- Hafriyat planı: Kazılan toprağın ne kadarının sahada kalacağı, ne kadarının taşınacağı ve nereye döküleceği.
Temel tipine göre kazının şekli
Makinenin yapacağı iş, temelin tipine göre değişir. Aynı parselde bile farklı temel tipleri farklı kazı stratejisi ister:
| Temel tipi | Kazının şekli | Makine açısından önemli nokta |
|---|---|---|
| Sürekli (şerit) temel | Duvar altlarında uzun, dar hendekler | Kova genişliği ve düz hendek duvarı; hendek kazısına benzer |
| Tekil temel | Kolon altlarında ayrı ayrı çukurlar | Her çukurun kotu ayrı ayrı kontrol edilir |
| Radye (yayılı) temel | Yapı alanının tamamında düz bir çukur | Geniş alan, düz taban ve yüksek hafriyat hacmi |
| Bahçe duvarı ve müştemilat temeli | Sığ şerit veya küçük tekil çukurlar | Hafif sınıf makine çoğu zaman yeterli |
Şerit temel kazısı pratikte düzgün bir hendek kazısıdır; hendek duvarlarının davranışını ve güvenlik kurallarını kanal ve hendek kazısı cildinde ayrıntılı anlattık. Radye temelde ise asıl mesele hacim ve düz tabandır.
Sahayı hazırlamak
İyi hazırlanmış bir saha, kazının kendisinden daha çok zaman kazandırır. Kazıya başlamadan önce:
- Aplikasyon kazıklarını koruyun: Köşe kazıkları kazı alanının içinde kalırsa ilk kovada kaybolur. Kazık hatlarını kazı alanının dışına ötelenmiş kazıklara ve ip iskelelerine taşıyın; kazı boyunca ip gerip aksları istediğiniz an yeniden bulabilirsiniz.
- Erişim yolu ve kamyon noktası belirleyin: Hafriyat kamyonunun nerede duracağını, nasıl döneceğini ve kazı kenarından ne kadar uzak kalacağını baştan planlayın.
- Üst toprağı sıyırın: Bitkisel toprağı ayrı yığına alın; peyzajda yeniden kullanılır ve hafriyatla birlikte gönderilmesi israftır.
- Yüzey suyunu yönlendirin: Yağmur suyunun kazı alanına akmaması için çevreye sığ bir ark ya da set yapın.
- Güvenlik çevresi kurun: Kazı alanını bariyer ya da şeritle kapatın; saha dışından gelen kişilerin kazı kenarına yaklaşmasını engelleyin.
Kazı sırası: kabadan inceye
Temel kazısında en sağlıklı yöntem, işi kaba kazı ve ince kazı olarak iki aşamada düşünmektir. Ama önce kazıya nereden başlayacağınıza karar verin.
Başlangıç noktası ve çıkış rampası
Radye gibi geniş çukurlarda makine çoğu zaman çukurun içine iner. Bu durumda kazıya çıkışa en uzak köşeden başlayın ve çıkışa doğru geri çekilerek ilerleyin; aksi halde makine kendi kazdığı çukurda sıkışır. Makinenin ve gerekirse yardımcının güvenle çıkabileceği yatık bir rampa bırakın, rampayı en son kazıyla kaldırın. Rampanın eğimi makinenin kılavuzundaki eğim sınırlarını aşmamalıdır.
Kaba kazı
Hacmin büyük kısmı bu aşamada alınır. Makine hızlı çalışır, toprak doğrudan kamyona ya da sahadaki yığına gider. Kaba kazıyı proje kotuna kadar değil, proje kotunun biraz üzerinde bırakın. Böylece taban tabakası makinenin paletleri ve kova dişleri tarafından bozulmaz.
İnce kazı ve taban düzeltme
Son kısımda makine yavaşlar. Operatör kovayı dişleriyle kazıyarak değil, ağzıyla sıyırarak kullanır; bir yardımcı, kot referansından sürekli ölçü alarak operatöre yön verir. Köşeler ve makinenin ulaşamadığı noktalar elle tamamlanır.
Bu aşamada en önemli kural şudur: fazla kazmaktansa az kazın. Eksik kalan birkaç santim elle kolayca alınır. Fazla kazılan kısım ise sağlam tabanı bozmuş olur ve gevşek toprakla doldurup sıkıştırmak çoğu zaman kabul edilmez; mühendisin belirleyeceği malzeme ve yöntemle tamamlanması gerekir.
Taban hazır olduğunda kontrol edilmeden bekletilmemelidir. Açıkta kalan taban yağmurla yumuşar, güneşte kuruyup çatlar. Taban kontrolü ile sonraki aşama arasındaki süreyi mümkün olduğunca kısa tutun.
Su, hafriyat ve komşu yapılar
Su: Temel çukuru yağmurda bir havuza dönüşebilir. Çukurun bir köşesinde küçük bir toplama çukuru bırakıp suyu oradan pompalamak, tabanın tamamının çamurlaşmasını önler. Kazı sırasında sürekli su geliyorsa bu, yer altı suyuna işaret edebilir; durumu proje mühendisinizle değerlendirin. Mümkünse kazıyı, tabanın açıkta kalacağı günler yoğun yağış dönemine denk gelmeyecek şekilde planlayın; beton ekibinin ve malzemenin hazır olduğu bir takvim, çukurun açık bekleme süresini kısaltır.
Hafriyat: Kazılan toprak yerindeki hacminden daha fazla yer kaplar, çünkü kazıldığında kabarır. Kamyon sayısını planlarken bunu hesaba katın. Temel tamamlandıktan sonra geri dolguda kullanılacak toprağı sahada bırakacaksanız, dolguya uygun olan temiz toprağı ayrı yığın; molozlu ve organik malzemeli toprağı gönderilecek hafriyata katın. Yığını kazı kenarından uzakta ve kamyon yolunu kapatmayacak bir yerde tutun.
Örnek: 10 × 12 metrelik bir radye alanında ortalama 1 metre kazı, 10 × 12 × 1 = 120 m³ yerinde toprak demektir. Zeminin kabarma oranını ve kamyonun taşıma hacmini nakliyecinizden öğrenip bu hacmi kamyon hacmine bölerseniz sefer sayısını bulursunuz. Rakamlar örnektir; kendi ölçülerinizle hesaplayın.
Makinenin kamyona yükleme yapabilmesi için boşaltma yüksekliğinin kamyon kasasının üst kenarını geçmesi gerekir. R350’nin 2.932 mm boşaltma yüksekliği bu açıdan avantajlıdır; yine de kullanacağınız aracın kasa yüksekliğini önceden kontrol edin.
Komşu yapılar: Kazınız komşu binanın temeline yakınsa ve onun seviyesinin altına iniyorsa, komşu temeli zayıflatma riski vardır. Bu durumda kazı yöntemi, iksa ihtiyacı ve kazı sırası bir inşaat mühendisi tarafından belirlenmeli; iş bölüm bölüm ve kontrollü yürütülmelidir.
Temel kazısı için mini ekskavatör ve ataşman seçimi
Sahada temel kazma makinesi denince çoğu zaman mini ekskavatör akla gelir; doğru sınıfı ise üç ölçü belirler: derinlik, hacim ve zemin sertliği.
- Bahçe duvarı, müştemilat, küçük garaj: Sığ şerit temellerde R10 ve R327 yeterli olabilir; R10’un kazı derinliği 1.650 mm, R327’ninki 1.580 mm’dir. R327 derinlik kazandırmaz; daha derin temel için R350’ye bakın.
- Müstakil yapı temeli: R350’nin 2.927 mm kazı derinliği, 22,5 kN kazı gücü ve 5.007 mm kazı yarıçapı bu işler için uygundur. Klimalı kapalı kabin, günler süren kazıda operatörü tozdan ve hava koşullarından korur.
- Bodrumlu ya da büyük hacimli kazı: Dürüst olalım — bu işler mini ekskavatör sınıfının dışındadır. Daha büyük bir makineyle kaba kazıyı yapıp, mini ekskavatörü dar köşelerde ve ince işlerde kullanmak daha verimlidir.
Şerit temellerde kova seçimi de önemlidir. Hendeğin genişliği projede belirlenir; kovanız bu genişlikten darsa hendeği iki geçişte açarsınız, genişse fazladan kazdığınız her santim fazladan beton ya da dolgu demektir. Standart kova genişlikleri R10’da 40 cm, R327’de 45 cm, R350’de 50 cm’dir; farklı genişlikteki kova ve kazma kovası seçeneklerini ataşman sayfamızda görebilirsiniz. Hendek duvarlarını düzgün ve dik bırakmak kalıp ve beton işini de kolaylaştırır.
Sert, sıkışmış zeminde kovayı zorlamak yerine ripper (çizel) ile zemini önce gevşetin. Kazı alanında eski beton, temel kalıntısı ya da kaya çıkarsa hidrolik kırıcı gerekir. Hangi tonajın işinize uyduğunu kaç tonluk mini ekskavatör almalı cildindeki ölçü formuyla netleştirebilirsiniz.
Temel kazısını düzenli olarak hizmet olarak yapıyorsanız, makinenin işçilik ve zaman karşısındaki hesabını inşaat taşeronları için mini ekskavatör cildinde bulabilirsiniz.
Çukurda güvenlik: operatör ve yardımcı
Temel kazısında operatör yalnız çalışmaz; kot alan, ip geren, tabanı elle düzelten bir yardımcı çoğu zaman makinenin birkaç metre yakınındadır. Kazanın en olası olduğu an da budur. Bu yüzden ekip arasında işe başlamadan net bir düzen kurun:
- Ölçü alınırken makine durur. Yardımcı çukura ya da kovanın yakınına girecekse operatör kovayı yere indirir ve kumandayı kilitler.
- İşaretler önceden belirlenir. Dur, yavaş, yukarı ve aşağı işaretleri ekipçe konuşulur; gürültülü sahada bağırarak iletişim kurulmaz.
- Kimse kova altında ve dönüş alanında durmaz. Göz teması kurulamayan yardımcı, operatörün görmediği yerde demektir.
- Kenarlar ve kamyonlar: Kamyonlar ve malzeme kazı kenarından uzakta tutulur; derin bölümlerde duvar göçüğüne karşı alınacak önlem İSG uzmanıyla belirlenir.
- Gün sonu: Kova yere indirilir, makine kilitlenir, kazı çevresi kapatılır ve gece görünür şekilde işaretlenir.
İş güvenliği mevzuatı kazı işlerinde risk değerlendirmesi yapılmasını ve önlem alınmasını öngörür; kendi şantiyenizdeki güncel yükümlülükleri İSG uzmanınızdan teyit edin.
Aşamalara göre kontrol noktaları
| Aşama | Kontrol edilecek | Kim kontrol eder? |
|---|---|---|
| Kazı öncesi | Aplikasyon, kot referansı, yer altı hatları | Yapı sahibi, fenni sorumlu |
| Kaba kazı sonrası | Aks ölçüleri, kalan kazı payı | Operatör ve saha sorumlusu |
| İnce kazı sonrası | Taban kotu, taban zemini, fazla kazı olup olmadığı | Proje mühendisi |
| Beton öncesi | Su, yumuşama, düşen toprak | Saha sorumlusu, mühendis |
Kısa kontrol listesi
- Onaylı proje, temel planı ve kot referansı sahada
- Aplikasyon yapıldı; kazıklar kazı alanı dışına ötelendi
- Yer altı hatları ilgili kurumlardan öğrenildi
- Kamyon erişimi, dönüş alanı ve hafriyat döküm yeri belli
- Üst toprak ayrı yığında; yüzey suyu kazı alanından uzağa yönlendirildi
- Kaba kazı proje kotunun üzerinde bırakıldı, ince kazı ölçülerek yapıldı
- Komşu temeline yakın bölümler için mühendis görüşü alındı
- Kazı çevresi bariyerle kapatıldı, kişisel koruyucu donanım kullanılıyor
Temel kazısı için güçlü ve kabinli bir mini ekskavatör arıyorsanız R350’nin teknik özelliklerini inceleyebilir, projenizin temel ölçülerini WhatsApp’tan bize göndererek güncel fiyat ve uygun ataşman önerisi alabilirsiniz.
